Narcisme

Freud introduceerde narcisme in 1914. Hij noemde Cleopatra als iconisch voorbeeld, omdat ze vooral bezig is met haar eigen positie en daarvoor mannen letterlijk en figuurlijk ‘leegzuigt’.

Narcisten zijn mensen die vooral op zichzelf gericht en niet wederkerig zijn. Ze vinden zichzelf enorm belangrijk en overdrijven hun eigen prestaties en talenten. Ze hebben buitensporige bewondering nodig en vinden dat ze recht hebben op een speciale behandeling.

Ze zijn vaak arrogant, tonen weinig empathie en zijn afgunstig of menen dat anderen dat zijn op hen. Soms gebruiken ze anderen om hun persoonlijke doelen te bereiken. Hieraan herken je een narcist.

De term ‘narcisme’ verwijst naar een figuur uit de Griekse mythologie: Narcissus. Niemand was goed genoeg voor deze knappe jongeman. Hij wilde zich aan geen enkele partner binden. Als straf voor dit onvermogen om intiem te zijn met anderen zorgde Aphrodite – de God van de liefde – ervoor dat hij verliefd werd op zijn eigen spiegelbeeld in het water. Aan de rand van een poel raakte hij zo geobsedeerd door zichzelf dat hij vergat te eten en te drinken. Uiteindelijk stierf hij van honger en dorst.

Iedereen heeft eigenliefde nodig. Maar wanneer dit teveel wordt, noemen we het ‘narcisme’. De narcistische persoonlijkheidsstoornis begint doorgaans met een jeugd vol verwaarlozing, of juist met een verstikkende hoeveelheid aandacht van de ouder, zegt psycholoog en gedragstherapeut Martin Appelo.

Daardoor gaat een kind zich onzeker, wantrouwend en miskend voelen. Op basis van een biologische aanleg ontwikkelen sommige kinderen daardoor narcisme, als beschermingsmechanisme voor hun kwetsbare zelfbeeld. Door zichzelf op te blazen voelen ze de pijn niet meer. Maar ze stoten er ook anderen mee af, en zijn zo des te eenzamer. Narcisme is daarmee in feite een overlevingsstrategie waarmee je uiteindelijk bereikt wat je probeert te voorkomen. Een straf dus!

Achter het imponerende masker van een narcist gaan dan ook vaak gevoelens van angst, depressiviteit en eenzaamheid schuil. Een vicieuze cirkel ontstaat: om de leegte maar op te vullen, ontkent de narcist zijn pijn, gaat meer en meer bewondering zoeken en vervreemdt zichzelf van de ander.

Zichzelf centraal stellen, charmant, manipulatief, overtuigd van de eigen superioriteit, weinig empathisch en zich niet verplaatsen in de belevingswereld v an een ander: allemaal kenmerken van narcisme. Maar de ene narcist is de andere niet.

Zo onderscheidt de Amerikaanse psycholoog Paul Rose twee vormen van narcisme: openlijk of grandioos narcisme, en verborgen of kwetsbaar narcisme. De ‘openlijke narcist’ is vooral bezig met de aandacht opeisen. Hij voelt zich verheven boven de ander die hem moet dienen. In feite is hij bang om alleen te zijn. De ‘verborgen narcist’ heeft een depressieve kern die hij ‘wegwerkt’ door solistisch te presteren. De ander moet vooral applaudisseren, maar mag niet dichtbij komen.

Overigens beschreven Australische onderzoekers in 2013 nog een derde type: de agressieve narcist. Die wordt omschreven als iemand die weinig empathisch is, een kwaadaardige houding heeft, er niet voor terugschrikt anderen te gebruiken en zich antisociaal en agressief gedraagt. Door de introductie van deze derde vorm is er – vooral op internet – een groot misverstand ontstaan over narcisme. Het wordt nu heel vaak ten onrechte gelijkgeschakeld met psychopathie of de antisociale persoonlijkheid.

Narcisme is in de kern een overlevingsstrategie die verkeerd kan uitpakken. Het is dus niet per definitie een slechte, nare eigenschap of stoornis die alleen maar voorkomt bij manipulatieve egoïsten. Volgens psychotherapeut Craig Malkin is het een karaktertrek die bij ieder mens in meer of mindere mate aanwezig is en die, zolang die niet extreem wordt, ook nuttig kan zijn.

Mensen die gemiddeld scoren op narcisme blijken psychisch het meest gezond en gelukkig. Gezond narcisme (in Nederland spreken we dan van ‘eigenliefde’), noemt Malkin deze middenmoot op het narcisme-spectrum. Deze mensen vinden zichzelf bijzonder en competent, maar kunnen ook kritiek verdragen.

Wil je weten hoe narcistisch je zelf bent? Test hoe hoog jij scoort op openlijk en verborgen narcisme.

Narcisten hebben altijd relatieproblemen. Dit bleek onlangs ook maar weer eens uit Amerikaans onderzoek, uitgevoerd aan de universiteit van Georgia. Ondanks hun charmante en zelfverzekerde overkomen, slagen narcisten er vanwege hun gebrek aan intieme wederkerigheid zelden in een langdurige relatie vol te houden.

Onderzoeker Keith Campbell noemt de liefdesstijl van narcisten dan ook game-playing love: ze willen de baas zijn, houden afstand, gaan vaak vreemd en doen er alles aan om maar niet afhankelijk van hun partner te worden.

Heb je te maken met een narcistische baas, (ex-)partner of een familielid? Alleen maar kritiek en onvrede uiten heeft geen zin, maar waak ervoor dat je niet jezelf wegcijfert of het gedrag van een narcist vergoelijkt. Zo kun je omgaan met narcisme, zonder de aandacht en ruimte voor je eigen behoeftes op te offeren:

• Zeg eerst iets vriendelijks voordat je commentaar geeft (en doe dit nooit publiekelijk – dat is fataal voor de relatie).
• Formuleer duidelijk en niet te voorzichtig. Onduidelijkheid voelt voor de narcist onveilig. En onveiligheid is een teken om in de aanval te gaan.
• Liefdevol maar begrenzend zijn werkt het beste. Geef aan waar je grens ligt en beëindig het gesprek als de narcist hier toch overheen gaat.
• Vertrouw altijd op je gevoel. Peil bij twijfel eens voorzichtig bij anderen in je omgeving hoe zij de persoon in kwestie ervaren.
• Accepteer narcisten zoals ze zijn: geef de hoop een narcist te kunnen veranderen op.
• Staar je niet blind op het gedrag van de narcist, maar informeer naar zijn of haar levensverhaal. Vraag je af of zijn gedrag mogelijk een overlevingsstrategie is en vraag of hij hiermee bereikt wat hij graag wil.

Lees meer tips van deskundigen over omgaan met narcisme.

Wie zichzelf geweldig vindt, zal niet snel hulp zoeken en aan zichzelf willen sleutelen. Problemen liggen natuurlijk vooral aan de ander. Bovendien worden narcisten ook vaak beloond voor hun dikdoenerij. Er zijn mensen die het irritant vinden, maar er is ook veel bewondering voor in onze maatschappij. Dat maakt het behoorlijk hardnekkig.

Maar soms gebeuren er dingen in het leven waardoor een narcist wel degelijk inziet dat er iets moet gebeuren. Stuklopende relaties, conflicten op het werk en met vrienden, ziekte, de komst van een kind: het kan ertoe leiden dat hij op een andere manier naar zichzelf gaat kijken. Als een narcist inziet dat de oorzaak van zijn ongeluk bij hemzelf ligt, kan psychotherapie soms enige verlichting brengen.

Ook de therapeut doet er dan goed aan om niet het actuele gedrag van de narcist centraal te stellen maar zijn of haar hechtingsverhaal. De narcist doet namelijk alleen maar afstand van de opgeblazen façade wanneer hij of zij ervaart dat de ander begrip heeft voor de pijn die daarachter schuilgaat.